Frank van de Schoor - Nederlands
Publications / Press >> Frank van de Schoor NederlandsBalans tussen werkelijkheid en perfectie
Ruud van Empel (1958) is een veelzijdig kunstenaar. Hij heeft een ruime artistieke carrière achter de rug als decor- en theaterontwerper, grafisch vormgever en filmmaker. Als artdirector was hij werkzaam bij diverse tv-producties. In 1993 ontving hij de Charlotte Köhler-prijs voor onder andere zijn televisiewerk. Begin jaren negentig trad hij naar buiten met zijn beeldend werk. Hij vervaardigde collages van planten, dieren, bloemen en bomen die hij op grote, in zwart-wit gefotografeerde, boslandschappen monteerde. De zwart-wit collage werd dan vervolgens weer gefotografeerd, zodat een vloeiend geheel ontstond. Toen de mogelijkheid van photo-shop (= bewerken van foto’s met behulp van een softwarepakket) beschikbaar kwam, kon hij zijn collages verder vervolmaken.
Vanaf het midden van de jaren negentig legde hij zich definitief toe op de kunstfotografie. Hij ontwikkelde zijn beelden in thematische reeksen. Zodoende zijn sinds 1995 meerdere series ontstaan: The Office, Study for Women, Study in Green en meer recent World Moon.
Vanaf circa 2002 werkt hij veel met de natuur. Hij heeft dan zijn tegenwoordige, kenmerkende beeldtaal definitief gevonden: fotowerken met een ongelofelijke helderheid in kleur, rijk in detaillering, met een intrigerende voorstelling en sprookjesachtig van sfeer. Kinderen zijn vaak prominent in het beeld aanwezig. Ruud van Empel combineert vormen op de computer en assembleert beelden die ons oog een beetje om de tuin leiden. Het werk balanceert tussen werkelijkheid en perfectie. Het zijn als het ware realistische toverbeelden die het midden houden tussen verhalende schilderkunst en geënsceneerde fotografie. Het kunstwerk waarmee Ruud van Empel uiteindelijk naar buiten treedt, ziet er harmonisch en vanzelfsprekend uit. De geoefende kijker vermoedt weliswaar dat er een intensief werkproces aan het geëxposeerde fotowerk ten grondslag ligt, maar het definitieve beeld zit zeer geraffineerd in elkaar. Om een goed inzicht te krijgen in de fotografie van Ruud van Empel wordt in deze tekst eerst nagegaan wat belangrijke externe invloeden uit de schilderkunst en fotografie op zijn werk zijn. Daarna volgt een beschouwing over zijn meest recente fotoseries.
De inspiratiebronnen
Ruud van Empel ervaart de schilderkunst als een belangrijke drijfveer. Juist om deze reden is het van belang om hier nader in te gaan op het werk van enkele schilders en tekenaars die voor hem een ankerpunt vormen. Zijn niet aflatende interesse voor de schilderkunst is opmerkelijk voor een kunstenaar die zich in zijn eigen werk volledig heeft toegelegd op het medium fotografie. In de schilderkunst van enkele door hem hooggewaardeerde kunstenaars ervaart hij een uitgesproken stimulans om boeiende fotografie te vervaardigen. Hij raakt geïnspireerd door het realisme van de schilderkunst en de in verf gevatte momentopname van mensen in een bijzondere omgeving.
Zo is hij geboeid door het directe realisme van de Duitse schilder en tekenaar Otto Dix (1891-1969), die dicht op de huid van zijn modellen werkte. Het lijkt wel alsof Dix de geportretteerde figuren wil veroveren. In de afbeelding van hoofden en lijven zijn zowel het bevallige als het afstotelijke uitgebeeld, een moedige combinatie die Dix tot een overtuigend geheel weet te versmelten. De beeltenissen van diens ouders en vrienden en ook de opdrachtportretten doen soms ironisch en grotesk aan, in ieder geval zijn het indringende beeltenissen. Gevoelige thema’s als baby’s, kinderen en ouderen, alsook beladen beelden van kreupelen, hoeren en pooiers weet hij op onnavolgbare wijze te typeren. Dix is een exponent van de realistische schilderkunst die in de Weimar Republiek gangbaar was. Schoonheid is eenvoudigweg niet los te zien van lelijkheid. De directe, menselijke kant van Dix’ werk spreekt Ruud van Empel erg aan.
Een andere wegbereider die hem boeit is de Noorse schilder en graficus Edvard Munch (1863-1944), die een beklemmende psychologische lading aan zijn werk weet mee te geven. In het bijzonder is Ruud van Empel bewonderaar van het late werk van Walter Spies (1895-1942). Zijn eerste schreden op het kunstpad zette deze Duitse kunstenaar in Moskou en Berlijn. Op 28-jarige leeftijd besloot Spies de wereld te gaan bereizen. Via omzwervingen kwam hij terecht op Java en later op het eiland Bali. Hier ervoer hij de levenswijze van de bevolking, de cultuur en het landschap als het paradijs op aarde. Vooral tijdens zijn langdurige verblijf op Bali schilderde en tekende hij het bekoorlijke eiland in een naïeve, magisch realistische stijl met een ongekende aandacht voor het detail. De natuurgetrouwe weergave is hallucinerend, het panoramische perspectief is in de compositie op meesterlijke wijze uitgebeeld. Verrassend zijn de perspectivische doorkijkjes, waar het oog automatisch naar toe wordt getrokken en de stemmingsvolle landschapsuitbeelding, die je doet verlangen om deel uit te maken van dit betoverende tafereel. Wat het werk van Spies en Van Empel verbindt, is het gebruik van een dramatische lichtval, afgewisseld met raadselachtige schaduwpartijen en het feeërieke karakter van een sprookjeswereld.
Om toegang te krijgen tot de kern van het werk van Ruud van Empel is het ook van belang stil te staan bij enkele van zijn inspirerende voorbeelden binnen de discipline van de fotografie. Het betreft deels niet zo bekende pioniers uit de fotohistorie, die in relatief isolement een geheel eigen ontwikkeling hebben doorgemaakt. De van oorspong Duitse fotograaf Mike Disfarmer (1884-1959) portretteerde in de jaren 1939-1946 de bevolking van het bergdorp Heber Springs in de Amerikaanse staat Arkansas. Het zijn authentieke fotoportretten van gewone plattelandsmensen, die zich voor deze gelegenheid in zondagse kleding hebben gestoken. Ze staan voorbeeldig opgesteld, zonder decors, en kijken recht in de camera. De portretten zijn sober en met gelijkmatig daglicht gefotografeerd. De modellen zijn in al hun eenvoud ongeflatteerd weergegeven. Disfarmer geldt als een belangrijke voorloper van de Amerikaanse portretfotografie. In hun vanzelfsprekendheid zijn de foto’s aangrijpend en ontroerend. De personen stralen een natuurlijke waardigheid uit die soms zelfs gracieus overkomt. Deze respectvolle afbeelding van in zichzelf gekeerde, naamloze modellen is een kwaliteit die ook is terug te vinden in het werk van Ruud van Empel. Net als bij Disfarmer staan oprechte en ongekunstelde mensen op de foto, die een tijdloos mensbeeld symboliseren.
Met meer enscenering werkte de Franstalige fotograaf Norbert Ghisoland (1878-1939). In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw portretteerde hij de bevolking van het stadje Frameries in de Waalse provincie Henegouwen. Hij fotografeerde zijn modellen bij feestelijke gelegenheden: als communicantje, jubilaris, sportman, muzikant of als toneelspeler. Om een meer aansprekende ambiance te creëren voor het portretteren van kinderen en familieleden plaatste hij zijn modellen in een theatrale omgeving. Door een speelse benadering werkt de enscenering heel ontwapenend. Er is geen dubbele bodem en de emotie, hoewel in scène gezet, is echt. De interactie tussen de afgebeelde modellen en hun geënsceneerde omgeving is ook in het werk van Ruud van Empel een opvallend stijlkenmerk.
De Duitser August Sander (1876-1964) is als fotograaf internationaal vooral bekend geworden met het omvangrijke project Menschen des 20. Jahrhunderts. Zijn missie was om de waarachtige mens in zijn specifieke beroep in kaart te brengen. Het zijn registerende fotoportretten van mensen zonder maskers, zonder opsmuk, die getuigen van het harde bestaan. Sander streefde ernaar om met zijn portretweergave de individuele identiteit te overstijgen en een archetype neer te zetten van de mens in zijn levensloop. De geportretteerden zijn werkelijk bestaande personen en tegelijk zijn ze anoniem. Zij staan symbool voor een mensbeeld, zoals Ruud van Empel dat ook weergeeft.
Studies van mensen
De afgelopen jaren vormt de menselijke figuur, omringd door een weelderige natuur, het centrale thema in de fotografie van Ruud van Empel. Bij voorkeur plaatst hij onschuldig ogende kinderen op de voorgrond. Zij lijken onverwacht uit hun spel te zijn gehaald. Voorbeeldig poseren zij voor de camera, alsof zij er zich van bewust zijn dat hun portret symbool staat voor de onbevangen idylle van de jeugd.
De afzonderlijke elementen waaruit het werk is opgebouwd, zijn vaak gefotografeerd met tegenlicht. Hierdoor wordt de kleurintensiteit versterkt. Grote lotusbladen vormen een schakering van zongeel, felgroen en donkergroen. Alle details komen door het onwaarschijnlijke licht nog beter tot hun recht. De lichtval en de compositie verlenen de voorstelling een wonderlijke uitstraling. De positionering van het kind is frontaal en nadrukkelijk. Het verkeert in een rustpositie en wacht op wat gaat komen. Uit de lichaamstaal spreekt schuchterheid en tegelijk oplettendheid. Maar ook de toeschouwer is afwachtend en is getuige van een bijzonder tafereel, dat een gevoel van ontroering teweeg brengt. Compositorisch gezien heeft de fotograaf het geheel perfect in beeld gebracht, alles lijkt onder controle. Het leven is een moment tot stilstand gekomen. Het kind lijkt wel een standbeeld. Er heerst een soort stilte die aangeeft dat het hier om een niet alledaagse situatie gaat. De natuurlijke houding van de jeugdige figuur draagt een mysterie in zich. In deze context bezien lijkt het alsof bij sommige kinderen een bladvormig aureool boven het hoofd verschijnt.
Het hele tafereel heeft iets artificieels. De veelheid aan motieven valt op. Net als in de middeleeuwse miniatuurkunst is elk detail minutieus uitgewerkt. Elke kleinigheid treedt als het ware op de voorgrond, alles is op de goede plaats gezet. Hoe exotisch de voorstelling ook lijkt, toch krijg je als toeschouwer de indruk dat deze buitenscène zich in een afgesloten ruimte afspeelt. Een schitterend schouwspel in een heldere binnenruimte, zoals een tropische broeikas. Je kijkt in een artificiële wereld waarin het leven exemplarisch wordt weergegeven. Met fotografie is de magie van de suggestie bereikt.
De meisjes die staan afgebeeld op de ‘Study in green’-serie zijn blank en voorbeeldig. Het jonge kind in een rood-oranje bloemetjesjurk wekt ontroering op. Het schoolmeisje in witte zondagse jurk poseert zoals dat gebruikelijk was in de statische portretfotografie van de jaren vijftig. Het pienter ogende kind in een blauw jurkje heeft een groot leesboek onder de arm. Ze lijken allemaal verzeild geraakt in een sprookjesbos. Dit is een bekend gegeven uit de kinderliteratuur. Het kwetsbare kind is verdwaald in het dreigende bos en het hulpeloze schepseltje staat bloot aan de gevaren van het onherbergzame donkere woud. Toch is het niet alleen een beklemmende wereld die de kunstenaar ons hier voorschotelt. Het bos oogt angstaanjagend, maar is niet echt gevaarlijk. Het is een soort binnenbos, waarin alle dieren vredig naast elkaar leven. Zo moet het ooit in het Aards Paradijs zijn geweest. Er is geen blad geschonden ondanks de aanwezigheid van rupsen en kevers. De natuur groeit en bloeit uitbundig. Bloemen en vruchten tonen zich op hun voordeligst.
In de verte kijkt een vos of een hert alert in de camera. Deze oplettendheid zit nu eenmaal in de aard van het beestje, er is geen reden tot ongerustheid. In een idyllisch landschap zijn geen valkuilen of bedreigingen. Een meisjeshoofd komt speels boven het water uit temidden van de schaalvormige bladeren van de Victoria Amazonica. Alle levende wezens zijn in feite figuranten in een tijdloos schouwspel van natuurlijke schoonheid.
Met een fascinatie die doet denken aan de gepassioneerde kunst- en natuurbeleving van de 18de-eeuwse Kunst- und Wunderkammer schept Ruud van Empel er genoegen in om de prachtige natuur in al zijn verscheidenheid op te tekenen. Zijn werk bezit een boeiende gelaagdheid, die verschillend kan worden geïnterpreteerd.
De fraai uitgedoste jonge meisjes poseren in witte jurkjes als ware prinsesjes. Tegelijk zijn ze op hun hoede, ze hebben een angstige oogopslag. Aan welke psychische druk staan ze bloot? Het wit van de jurkjes roept gevoelens van kwetsbaarheid op, maar drukt ook kracht en bescherming uit. De reinheid en de zuiverheid van het kledingstuk staan symbool voor de onschuld van de jeugd. De kunstenaar heeft dergelijke finesses inventief in kaart gebracht.
De wereld van World Moon (2005-2006) wordt bevolkt door zwarte kinderen. Van Empel concentreert zich nu op de donkere mysterieuze verschijning van de tropen. De intensheid van het zwart en de priemende witte ogen maken de gezichten intrigerend. De kunstenaar heeft zich bij deze weergave laten inspireren door de uitdrukking van de imposante bronzen gestaltes die in Pompeii en Herculaneum zijn aangetroffen. De figuren zijn donker gepatineerd met ingezette, oplichtende witte glazen ogen. Hierdoor hebben zij een raadselachtige blik.
De zwarte kinderen dragen in hun onbevangenheid een waardigheid in zich. Zij staan symbool voor de volmaaktheid van de schepping. De kunstenaar toont ons een geïdealiseerd beeld van een ongedwongen schoonheid in een afgesloten wereld. Hij maakt zichtbaar wat feitelijk onbereikbaar is.
Ruud van Empel toont zich een ware perfectionist in het ontwikkelen van de gewenste uitdrukkingsvorm van zijn fotografie. Bij het componeren van beelden gaat hij nauwgezet te werk. Het opbouwen van gezichten en lichamen gebeurt niet aan de hand van een geavanceerd computerprogramma, maar door een persoonlijke, arbeidsintensieve aanpak. Hij werkt ambachtelijk, geconcentreerd zoekend en uitproberend, tot hij de gewenste zeggingskracht heeft gevonden. Hij laat zich louter door artistieke beslissingen leiden. Subtiele beeldmanipulaties zijn met veel gevoel voor psychisch werking aangebracht. Het resultaat getuigt van een onwaarschijnlijke verbeeldingskracht. Hier is sprake van een geslaagde combinatie van digitale fotografie en magische schilderkunst. Ruud van Empel laat ons zien dat hij in staat is om de vrije verbeelding in het medium fotografie tot uitdrukking te brengen. De weelderige natuur is overweldigend en tegelijk geconstrueerd. Sprookje en werkelijkheid kunnen met elkaar worden verbonden. Hij creëert idyllische beelden die waarachtige emoties oproepen.
Frank van de Schoor